هری پاتر

به دنبال نمونه های خوبی از تحلیل های جامعه شناختی از هنر و ادبیات بودم که به وبلاگ فریاد سکوتثمر صفی خانی از دانشجویان خوبم برخوردم. او تحلیلی از هری پاتر ارائه کرده است که به منظور نقد یک برنامه تلویزیونی است. من این تحلیل زیبا را شایسته تحسین می دانم و ثمر عزیز توانسته است بخوبی مفاهیم و رهیافت جامعه شناختی یا دقیق تر بگویم مطالعات فرهنگی را در زمینه تبیین علل استقبال از هری پاتر در جهان امروز و ایران کنونی بکار بندد. این متن را بخوانید.

تحلیل جامعه شناختی هری پاتر در ایران

ثمر صفی خانی

به نقل از وبلاگ فریاد سکوت

مستند هري پاتر» عنوان برنامه اي بود كه از سيماي جمهوري اسلامي ايران پخش شد. به نظر مي رسد انتخاب چنين عنواني براي برنامه اي كه در صدد نقد هري پاتر برآمده، تلاشي براي جذب مخاطب با استفاده از محبوبيت فراگير هري پاتر بوده است. چنانچه مطمئنا اكثر قريب به اتفاق كساني كه پاي اين برنامه نشستند در انتظار پشت صحنه هايي از فيلم هاي هري پاتر يا مصاحبه هايي با شخصيت هاي بازيگر يا نويسنده مشهور هري پاتر بودند كه البته مطمئنا از همان ثانيه هاي اوليه برنامه و با شنيدن لحن عصباني و در عين حال تمسخر آميز گويندگان پي به هدف از ساختن و پخش اين برنامه برده اند. انتخاب چنين عنواني براي برنامه اي كه هدفي جز انتقاد بي محابا و زير سوال بردن مجموعه هري پاتر نداشته است،‌ به بازي گرفتن مخاطب و ناديده گرفتن شعور وي مي باشد و نتيجه اي جز موضع گيري مخاطب و سلب اعتماد وي از اين رسانه ملي به همراه ندارد.

اين برنامه سرشار از بايد و نبايد هايي بود كه با خشمي ناشي ار توهين به مقدسات و مذهب به مخاطب تزريق مي شد و با ارائه مدارك و مستندات اغلب ناقص سعي بر آن بود تا «هري پاتر»، شيطاني معرفي شود كه در صدد بي اعتبار كردن باورهاي مذهبي كودكان و بزرگسالان است و به آنها انواع رذالت هاي اخلاقي ياد مي دهد. بنده تا پيش ار اين برنامه هيچ كدام از سري كتاب هاي هري پاتر را نخوانده بودم، در نتيجه ي توصيه هاي اخلاقي اين برنامه مبني بر دور انداختن اين كتاب و ايمن نگه داشتن خود از اين شر عظيم، ‌بر آن شدم تا پيش از سوزاندن آنچه به نام «كفر» خوانده شده بود،‌ نگاهي به نوشته هايي بياندازم كه در تمام دنيا فراگير شده و طرفداران زيادي را به خود مشغول داشته است.

هري پاتر عنوان كلي سري كتابهايي است كه توسط «جوان كاتلين رولينگ» (Joanne Kathleen Rowling) براي كودكان نوشته شده و پس از انتشار اولين جلد، مورد استقبال عمومي قرار گرفته است. وي از خلال هفت جلد كتاب، داستان دانش آموز جادوگري به نام «هري پاتر» (Harry Potter) را تعريف مي كند كه هر جلد آن مربوط به يك سال تحصيل مي باشد و آخرين جلد آن نيز با عنوان «هري پاتر و دالان هاي مرگ» (Harry Potter and the Deathly Hallows) به تازگي منتشر شده و در اختيار علاقمندان قرار گرفته است.

هري پاتر قهرمان داستان تخيلي رولينگ به اسطوره ها مي پيوندد. او نوجوان معمولي اي بيش نيست. كسي كه در ظاهر هيچ فرقي با همسن و سالان خود ندارد. او جادوگري است كه از توانايي هاي خود اطلاعي ندارد. همزمان با خواننده به توانايي هاي خاص خويش پي مي برد و خواننده را مسحور قدرتي مي كند كه او را مغرور نساخته است. در اين كتاب، جادويي به تصوير كشيده شده است كه ناممكن ها را ممكن مي سازد و خواننده را دعوت به تصور دنيايي مي كند كه در آن هيچ محدوديتي براي خواسته هاي انساني وجود ندارد. دنيايي كه با تمام خصلت هاي جادويي اش مقررات خاص خود را نيز دارا مي باشد. دنياي هري پاتر دنيايي است سرشار از شگفتي ها. قانون هاي طبيعت زير پا گذاشته مي شود، اشيا و انسان ها تغيير شكل مي دهند،‌ زمان و مكان دستكاري مي شود و در كل تمامي محدوديت هاي اين جهاني از بين مي روند تا خوانندگان مجذوب فضايي شوند، رمز آلود،‌هيجان آميز و متفاوت از آنچه در دنياي واقعي هر روز تكرار مي شود.

استقبال بي نظير و همگاني از هري پاتر را مي توان حاصل سرخوردگي همگاني انسانها از جهاني دانست كه با تاكيد صرف بر محسوسات و پديده هاي عيني، خط بطلان بر تمامي احساساتي كشيده است كه گا و بي گاه بر جان انسان هاي سرگشته اين قرن آهني عارض مي شود و الگوهاي استدلالي و منطقي وي را زير سوال مي برد.

دنياي جادويي هري پاتر فرصتي است براي پشت سر گذاشتن ناتوانايي هاي بشري. در اين دنياست كه آرزوهاي دست نيافتني تحقق مي يابد. اين دنيا پاسخي است به نياز جامعه غربي. جامعه اي كه نيك مي داند امروز بيش از پيش نيازمند خدايي است كه روزي به دست تيغ جراحي سپرده. دنياي هري پاتر سرشار از جادو است،‌ نيروهاي ماورالطبيعه اي كه به طبيعي ترين صورت ممكن مورد استفاده قرار مي گيرند. رولينگ خوب دانسته است كه روح عصيانگر انسان قرن حاضر با نفي نيروهاي ماورالطبيعي و انكار امور نامحسوس و غير تجربي راضي نمي شود. انسان غربي از دو قرن پيش نيروهاي فراطبيعي را كنار گذاشت و به محسوسات پرداخت، چون مي خواست تمام محيط اطراف خويش را تحت كنترل خود در آورد. رولينگ آنچه را انسان با علم ذاتي بر وجودش، ناديده گرفته بود، به تصوير كشيد و در دنياي خيالي خويش تحت كنترل انسان در آورد. در اين دنياي تخيلي هيچ حوزه اي باقي نمانده است كه از تسلط آدمي خارج باشد.

انسان معاصر بهتر از تمام تئوريسين هاي عصر روشنگري نياز معنوي خود را به باور كردن نيرويي برتر و ماورالطبيعي جدي گرفته است. خالق هري پاتر تمام آنچه را روزي دور ريخته شده بود، ‌بازتوليد كرده است. او «مشنگ ها» (Muggles)، انسان هاي يك بعدي، خودخواه و پيش پا افتاده اي را كه منكر نيروهاي ماورالطبيعي مي شوند، به سخره گرفته و دنيايي را به تصوير كشيده است، سرشار از هر آنچه عقل و منطق وجود آن را ناممكن فرض مي كند.‌ رولينگ در دنياي جادويي خود مذهب را در قالب جديدي طرح ريزي مي كند: سحر و جادو

آدمي در طول زندگي خويش به كرّات با احساسات و نيروهايي مواجه مي شود كه منشاء محسوس ندارند. وي خود را نيازمند نيروهايي مي داند كه در سختي ها و مشكلات ياري اش دهند و در جستجويي سعادتي است كه در ذهنش به تصوير مي كشد. آنچه به تمامي اين نيازهاي انكارناپذير آدمي پاسخ مي دهد،‌ مذهب است؛ مذهب تكيه گاهي است كه فرد را در سختي ها آرامش مي بخشد،‌ دليلي است تا فرد دست به دعا برآرد و زندگي اش معنا يابد،‌ ضامن تحقق خوبي هاست، وعده دهنده بهشت است. مذهب به طور كلي آرامش دهنده و نويد بخش است. جادوي استفاده شده در كتاب هاي هري پاتر نيز دقيقا همين كاركرد را دارد. اين جادو به شخصيت هاي كتاب نيروي فوق بشري اعطا مي كند. آنها به جاي دعا كردن و به كمك طلبيدن نيروهاي ماورالطبيعي (آنگونه كه مرسوم است)،‌ وردهاي جادويي مي خوانند،‌ چوب دستي اشان را تكان مي دهند و از سد مشكلات مي گذرند. آنها با تكيه بر «جادوي سفيد» خود به جنگ با بدي ها مي روند و در جهت استقرار دنيايي پاك از «جادوي سياه» تلاش مي كنند. جادوي تصوير شده در كتاب هري پاتر به هيچ وجه پديده اي شيطاني نيست، ‌بلكه تجسم نيروهايي فراطبيعي است كه در مخالفت با بدي ها بسيج مي شوند و به انسان توانايي مبارزه مي دهند و زندگي اش را هدفمند مي سازند.

خواننده در اولين جلد كتاب همراه با هري پاتر، دنياي واقعي، فاقد جذابيت و هيجان را ترك مي كند و وارد دنيايي تخيلي مي شود كه لحظه لحظه آن در نبردي بي پايان بين خوبي و بدي معنا مي گردد. اين نبرد بين نيروهاي جادويي صورت مي پذيرد و نه بين انسان هاي معمولي و همين استفاده از جادو و متعاقب آن ممكن ساختن ناممكن هاست كه موجبات جذابيت داستان رولينگ را فراهم مي آورد. خواننده همراه با هري پاتر قهرمان نوجوان داستان از مرز توانايي هاي معمولي انسان مي گذرد و به جنگ با بدي ها مي رود. او خوب مي داند كه هري يك قهرمان بي عيب و نقص نيست، كه اگر بود هيچگاه نمي توانست به اين شدت با او ارتباط برقرار كند و او را دوست بدارد.خواننده با هري هم ذات پنداري مي كند چون مي بيند كه او هم مثل خودش گاهي خطاهايي هر چند كوچك مرتكب مي شود. خواننده خوش دارد هري نامرعي شود و به حرف هاي اساتيدش گوش دهد، از انبار «اسنيپ»، استاد ديگرش دزدي كند و... اما تصوير كسل كننده و غير واقعي قديسي نباشد كه مدام درس اخلاق مي دهد و با كمك نيروهاي غيبي و خواست نويسنده و به طرز غير قابل باوري سرانجام به پيروزي دست مي يابد.

رمز موفقيت هري پاتر نه ناشي از «برنامه هاي از پيش تعيين شده صهيونيستي» است، نه حاصل تصادفي غير قابل پيش بيني.دنياي جادويي هري پاتر پاسخي است به انسانهايي كه به دنبال گمشده خويش در دنياي واقعي ره به جايي نبرده اند. خوانندگان كتاب هاي رولينگ به دنبال سعادتي هستند كه جادو به همراه مي آورد. برتري اي كه يك جادوگر به دست مي آورد،‌ همان برتري همه جانبه اي است كه انسان معاصر به دنبال آن است: تحت كنترل در آوردن تمام هستي.

هري دوست داشتني است چون ادعاي خوب بودن ندارد و درس اخلاق نمي دهد در عين حال خوب است و براي به پيروزي رسيدن اخلاق مي جنگد.

البته جاي طرح اين سوال باقي مي ماند كه علت استقبال گسترده از اين كتاب در ديگر كشورها و بخصوص در كشوري اسلامي همچون ايران كه بر مبناي حكومت الهي شكل گرفته است و خدا را هر روز و هر لحظه در تمامي مناسباتش بازتوليد مي كند، چيست و چرا نوجوانان، جوانان و اغلب بزرگسالان اين مرز وبوم براي خريدن كتابهاي هري پاتر صف مي بندند و به قولي «موج هري پاتري شدن» جوانان اين مملكت را فرا گرفته است.

جدا ار تاثيرات رسانه اي غرب در تبليغ اين كتاب كه كسي منكر آن نيست،‌ بي شك در جامعه ما نيز نيازي دروني به اين دنياي تخيلي بوده است كه اين كتاب اينچنين مورد استقبال عموم قرار گرفته است. همانطور كه غربيان با انكار خدا و نيروهاي ماورالطبيعي زمينه را براي پيدايش دنياي جادويي رولينگ مهيا كردند،‌ ايرانيان نيز با دخالت دادن بيش از پيش و نامحدود نيروهاي ماورالطبيعي در تمامي مناسبات و روابط اجتماعي، موجبات استقبال از اين دنياي جادويي را در نسل جوان خويش فراهم نمودند. نوجوان ايراني با ورود به اين دنياي تخيلي، سرخوردگي خود را در دنياي واقعي كه ناشي از بي قدرتي در مقابل نيروهاي ماورالطبيعي است، جبران مي كند و همراه با قهرمان كتاب و با استفاده از قدرت نامحدود جادو به جنگ با مشكلات و سختي ها مي رود. وي نيروهاي ماورالطبيعه اي را كه در دنياي واقعي بر او تسلط دارند،‌ در اين دنياي تخيلي تحت كنترل در مي آورد و با نوعي هم ذات پنداري با قهرمان كتاب به پيش مي رود. نوجوان ايراني همچون تمام نوجوانان در سراسر جهان تمايل به كسب قدرت و تسلط بر محيط پيرامون خويش دارد و دنياي جادويي هري پاتر به خوبي اين نياز وي را برآورده مي كند. بر خلاف آنچه سازندگان اين برنامه تلويزيوني و بي شك بخش عمده اي از دست اندر كاران مذهبي و فرهنگي كشور گمان مي برند،‌ خواندن هري پاتر و ورود به دنياي جادوي اش منجر به تضعيف باورهاي ديني و مذهبي و فساد اخلاقي در نوجوانان و جوانان نمي شود. نوجواني كه اين كتاب را در دست مي گيرد، هيچ گاه فكر نمي كند كه عمل خلاف دين و مذهب انجام مي دهد و هيچ گاه گمان نمي برد كه با خواندن اين كتاب خدا را به سخره گرفته است يا اينكه بعد از خواندن كتاب هيچ گاه به جاي دست به دعا بردن،‌ ورد جادويي نمي خواند.

بايد توجه داشت كه علت استقبال بي نظير و جهاني از اين كتاب به دليل همين ويژگي هاي منحصر بفردش است و اگر چنانچه اخيرا شاهد هستيم همچنان اصرار بر ضد مذهبي جلوه دادن و مغاير اخلاق دانستن اين كتاب ادامه يابد نه تنها از محبوبيت هري پاتر كاسته نخواهد شد كه موجبات شكل گيري تقابل و شكاف بين نوجوانان و مذهب را فراهم مي كند. مي توان «برنامه مستند» ساخت، تكه هايي از فيلم هاي هري پاتر را پشت سر هم سوار كرد و رولينگ را به باد انتقاد گرفت كه «باورهاي مذهبي و مسيحي را ناديده گرفته است، نقش خداوند را به فراموشي سپرده است، از دعا و نيايش استفاده نكرده است، به ترويج خرافه پرستي و جادوگري پرداخته است و به كودكان دزدي، تجاوز به حريم خصوصي و دروغگويي آموخته است.» اما هيچ وقت نمي توان حتي يك نفر از طرفداران هري پاتر را متقاعد نمود از خواندن كتاب هاي رولينگ دست بردارند و هيچگاه نمي توان جلوي محبوبيت و گسترش روزافزون آن را گرفت. چرا كه هري پاتر در پاسخ به نياز دروني انسانها به شيوه اي جذاب و ساده نوشته شده است و تا وقتي اين نياز وجود داشته باشد، هري پاتر نيز به حيات خويش ادامه مي دهد. نمي توان با ناديده گرفتن واقعيت موجود در جامعه دست به تجويز اخلاقي و صدور حكم زد.

هنر آن نيست كه با پشت سر هم سوار كردن صحنه هاي فيلم هري پاتر و انتقاد از كل كتاب و فيلم به اعتقاد خودمان «مستند هري پاتر» بسازيم و بالاي صفحه تلويزيون آرم بزنيم «New Harry Potter» و چندين «محقق» را به كار گيريم و در نهايت هم اسم ها را اشتباه تلفظ كنيم و هم وقايع را جابجا تعريف نماييم.* هنر آن است كه اگر هري پاتر و دنياي جادويي اش را به هر دليلي نمي پسنديم،‌ دست به كار شويم؛ كتابي بنويسيم، قهرماني خلق كنيم،‌دنيايي به تصوير بكشيم كه به 64 زبان زنده دنيا ترجمه شود و بيش از 350 مليون نسخه از هر جلد آن در سراسر جهان به فروش برسد.

*گروه اسلايترين (slytherin) را اسليترين. مك گونگال(McGonagall) را مگ كونگِل و خواهرِشوهر خاله هري پاتر را مادرِ شوهر خاله او ناميدند.

+ نوشته شده در سه شنبه 13 شهریور1386ساعت 11:16 قبل از ظهر توسط نعمت‌الله فاضلی